Voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) là một loài linh trưởng thuộc họ Cercopithecidae (tức là khỉ Cựu Thế giới) đặc hữu của vùng Đông Dương (Việt Nam, Lào và Campuchia). Cái tên “Douc” /dook/ xuất phát từ chính âm thanh mà loài voọc này phát ra, đây cũng được gọi là hiện tượng tượng thanh – việc tạo ra một từ ngữ dựa trên âm thanh liên quan đến đối tượng được đặt tên. Loài linh trưởng này còn được gọi là “Voọc”, một từ tiếng Việt cổ có nghĩa là “Khỉ”. Nhờ bộ lông lộng lẫy như một bộ lễ phục rực rỡ, Voọc chà vá chân nâu được thế giới công nhận là “Nữ hoàng của các loài linh trưởng”.
Các tên gọi khác: Costumed ape, Queens (tiếng Anh); Voọc chà vá chân đỏ, Voọc vá chân nâu, Voọc chà vá, Voọc ngũ sắc (tiếng Việt); Rotschenkligen Kleiderapffe (tiếng Đức); Langur de patas rojas (tiếng Tây Ban Nha).
NGOẠI HÌNH
Voọc chà vá chân nâu là một trong những loài khỉ có ngoại hình rực rỡ nhất thế giới. Chúng sở hữu khuôn mặt màu vàng nâu được bao quanh bởi bộ râu trắng muốt, vùng cổ trắng được nối tiếp bởi màu cam. Phần vai, bàn tay và bàn chân có màu đen. Phần bụng và lưng có màu bạc, trong khi cổ tay lại có màu trắng. Đặc biệt, chúng có đôi chân màu đỏ vô cùng ấn tượng, đó cũng chính là nguồn gốc của cái tên Voọc chà vá chân nâu (hay chân đỏ)! Nhờ những đặc điểm bắt mắt này, chúng được mệnh danh là “Nữ hoàng của các loài linh trưởng”.
Voọc con khi mới sinh ra có bộ lông màu xám nhạt và khuôn mặt đen với hai dải màu nhạt dưới mắt. Khi lớn dần, khuôn mặt của chúng trở nên sáng hơn, cơ thể sậm màu lại và cuối cùng trở nên rực rỡ với các màu sắc tương tự như voọc trưởng thành.
Chiều dài đầu và thân của con đực là từ 55–82 cm, trong khi con cái dao động từ 60–63 cm. Chiều dài đuôi của con đực và con cái lần lượt là 56–74 cm và 44–60 cm [1]. Sự khác biệt về giới tính ở loài này thể hiện qua kích thước, trong đó con đực lớn hơn con cái. Bộ râu của con đực cũng nổi bật hơn con cái. Khi ngồi, con cái hiếm khi để lộ bộ phận sinh dục, trong khi con đực có xu hướng duỗi hai chân sang hai bên và để lộ bộ phận sinh dục màu đỏ. Bên cạnh đó, những cá thể voọc đực còn sở hữu một chiếc bụng tròn to, thường được ví von một cách hài hước là “bụng bia”.
PHÂN BỐ ĐỊA LÝ VÀ MÔI TRƯỜNG SỐNG
Voọc chà vá chân nâu sinh sống tại các khu rừng thường xanh và bán thường xanh (bao gồm cả rừng nguyên sinh và thứ sinh), cũng như các khu rừng trên núi đá vôi ở độ cao từ 0 đến 1.700 m so với mực nước biển tại Lào, Campuchia và Việt Nam [2].
Tại Lào, chúng phân bố từ Khu bảo tồn cấp tỉnh Phou Chomvoy kéo dài đến biên giới Campuchia. Đây là quốc gia sở hữu quần thể Voọc chà vá chân nâu lớn nhất thế giới, với ước tính khoảng 4.500 đàn tại Khu bảo tồn Nakai – Nam Theun [2,3]. Số lượng lớn cũng được ghi nhận ở các địa điểm khác như Hin Namno và Khu bảo tồn quốc gia Xe Sap. Tại Campuchia, loài vật này được tin là đang sinh sống tại Vườn quốc gia Virachay và khu vực rừng thuộc huyện Voensai.
Tại Việt Nam, Voọc chà vá chân nâu phân bố rộng khắp tại nhiều vườn quốc gia như Pù Mát (Nghệ An), Vũ Quang (Hà Tĩnh), Phong Nha – Kẻ Bàng (Quảng Bình), Bạch Mã (Thừa Thiên Huế) và Chư Mom Ray (Kon Tum); cũng như các khu bảo tồn thiên nhiên bao gồm Sơn Trà, Bà Nà – Núi Chúa, Nam Hải Vân (Đà Nẵng) và Khu bảo tồn Sao La (Kon Tum) [2,3]. Quần thể Voọc chà vá chân nâu lớn nhất được cho là nằm tại Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng với quy mô từ 400 đến hơn 2.000 cá thể [3,4].
Riêng tại Sơn Trà, ước tính có khoảng 1.300 cá thể đang sinh sống trong những cánh rừng trên bán đảo, biến nơi đây trở thành một trong những quần thể Voọc chà vá chân nâu lớn nhất còn lại ở Việt Nam [5]. Những “Nữ hoàng” tại Sơn Trà đã trở thành điểm thu hút lớn đối với cả người dân Đà Nẵng và du khách quốc tế. Đặc biệt vào mùa hoa Lim xẹt (Peltophorum pterocarpum) và hoa Thàn mát (Millettia nigrescens) nở rộ, rất nhiều người — đặc biệt là các nhiếp ảnh gia động vật hoang dã — đã đổ xô đến Sơn Trà để ghi lại những khoảnh khắc tuyệt đẹp của loài linh trưởng này dưới sắc hoa vàng rực và tím biếc.
CHẾ ĐỘ ĂN UỐNG
Voọc chà vá chân nâu là loài ăn lá (folivorous); thức ăn chính của chúng là lá cây, cùng với các loại quả và hoa. Nhìn chung, chế độ ăn của chúng bao gồm 87,8% lá cây, 10,2% quả và hạt, 1,6% các loại hoa và 0,4% vỏ cây [3].
LỐI SỐNG (TẬP TÍNH)
Voọc chà vá chân nâu là loài sống trên cây và hoạt động vào ban ngày. Chúng dành phần lớn thời gian ở trên các tán cây và chỉ hoạt động khi có ánh sáng mặt trời. Loài voọc này di chuyển từ cành này sang cành khác bằng cách chuyền cành hoặc nhảy bằng hai chân. Phần lớn thời gian trong ngày được chúng dành cho việc tìm kiếm thức ăn và tương tác xã hội.
Xã hội của Voọc chà vá chân nâu theo mô hình “Chia tách – Hợp nhất” (Fission-Fusion). Cụ thể, chúng thường chia thành các nhóm nhỏ trong buổi sáng và tập hợp lại thành một đàn lớn từ 30 đến 50 cá thể vào ban đêm [1,2]. Các nhóm nhỏ này có thể bao gồm: nhóm một đực – nhiều cái, nhóm cặp đôi, hoặc nhóm nhiều đực – nhiều cái.
Chúng giao tiếp với nhau thông qua tiếng hú, các tư thế cơ thể và tiếp xúc trực tiếp. Ngoài ra, Voọc chà vá chân nâu cũng thường xuyên thực hiện hoạt động chải chuốt cho nhau (allogrooming) để thắt chặt sợi dây liên kết trong đàn.
SINH SẢN VÀ GIA ĐÌNH
Mùa sinh sản của Voọc chà vá chân nâu diễn ra từ tháng Hai đến tháng Sáu với thời gian mang thai khoảng 165–190 ngày. Mỗi lần sinh, voọc mẹ chỉ đẻ một con, trường hợp sinh đôi là cực kỳ hiếm gặp. Voọc con khi mới chào đời đã mở mắt và luôn bám chặt vào mẹ; chúng thường được chăm sóc bởi các thành viên cái khác trong đàn. Voọc đực trưởng thành ở độ tuổi từ 4 đến 5, trong khi voọc cái đạt độ tuổi trưởng thành sau 4 năm. Tuổi thọ của chúng dao động từ 20 đến 25 năm [2,4].
VAI TRÒ SINH THÁI
Voọc chà vá chân nâu đóng vai trò quan trọng trong việc phát tán hạt giống. Thông qua việc đào thải các hạt chưa tiêu hóa từ quả rừng, chúng giúp thúc đẩy sự phát triển của thực vật và duy trì sự đa dạng của hệ sinh thái tại môi trường sống [2].
TÌNH TRẠNG BẢO TỒN VÀ CÁC NỖ LỰC
Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp Voọc chà vá chân nâu vào danh sách loài “Cực kỳ nguy cấp” (Critically Endangered). Hiện nay, loài linh trưởng xinh đẹp này đang phải đối mặt với những mối đe dọa thường trực, chủ yếu từ các hoạt động của con người như: môi trường sống bị chia cắt, mất rừng do khai thác gỗ, lấn chiếm đất đai và chuyển đổi mục đích nông nghiệp. Chúng cũng bị săn bắt để lấy thịt, làm thuốc truyền thống và buôn bán thú cưng. Loài này được liệt kê trong Phụ lục I của Công ước CITES và được bảo vệ nghiêm ngặt theo luật pháp Việt Nam, cụ thể là Nghị định số 64/2019/NĐ-CP và số 84/2021/NĐ-CP [2,3].
Nhiều chiến lược bảo tồn đã được thực hiện để bảo vệ loài này, bao gồm chương trình nhân giống tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp thuộc Vườn quốc gia Cúc Phương [5]. Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Công nghệ (CTNC) cũng đã khởi động một dự án bảo tồn vào năm 2024 nhằm bảo vệ quần thể Voọc chà vá chân nâu tại khu vực đèo Hải Vân (Rừng phòng hộ Bắc Hải Vân) [6].
Tại Sơn Trà, do môi trường sống tự nhiên bị chia cắt bởi các con đường phục vụ du lịch, dự án “Cầu dây đi bộ” (Canopy bridges) đã được đề xuất bởi Dự án Nghiên cứu và Bảo tồn Voọc chà vá chân nâu Sơn Trà thuộc Hội Động vật học Frankfurt (FZS) [7]. Những chiếc cầu này được lắp đặt và duy trì để kết nối các mảng rừng bị chia cắt, giúp voọc có thể di chuyển qua lại dễ dàng mà không gặp rủi ro va chạm với phương tiện giao thông. Dự án đã đạt được những kết quả thực tế khi ghi lại được hình ảnh voọc sử dụng các cây cầu này.
Sau tất cả, những hoạt động bảo tồn như tuyên truyền, chương trình nhân giống, bảo vệ môi trường sống và du lịch sinh thái bền vững có ý nghĩa vô cùng quan trọng để giúp các quần thể Voọc chà vá chân nâu tiếp tục phát triển và tồn tại trong tương lai.
HiVOOC ĐANG LÀM GÌ ĐỂ BẢO TỒN LOÀI NÀY TẠI BÁN ĐẢO SƠN TRÀ?
Tại HiVOOC, chúng tôi nhận thức sâu sắc rằng việc bảo vệ những cá thể Voọc chà vá chân nâu kỳ vĩ không chỉ là một sự lựa chọn, mà là một sứ mệnh chung. Với tư cách là một đơn vị tổ chức tour động vật hoang dã, HiVOOC mang đến các tour du lịch sinh thái bền vững tại Sơn Trà, nơi du khách có thể trải nghiệm thiên nhiên một cách trách nhiệm nhất.
Bắt đầu từ giáo dục, chúng tôi đã vận hành nhiều chương trình giáo dục và trải nghiệm dành cho học sinh nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về loài voọc này. Một trong số đó là “VỌOC ƠI, MÌNH ĐI ĐÂU THẾ?” – một chương trình miễn phí dành cho trẻ em để trải nghiệm thiên nhiên hoang dã tại Sơn Trà và quan sát loài Voọc chà vá chân nâu. Hoạt động ngoài trời này không chỉ nhận được sự công nhận từ học sinh và phụ huynh mà còn từ các cơ quan giáo dục và các tổ chức môi trường trong toàn khu vực.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. New England Primate Conservancy. (n.d.). Red-shanked douc langur. https://neprimateconservancy.org/red-shanked-douc-langur/
2. Coudrat, C.N.Z., Quyet, L.K., Duc, H., Phiaphalath, P., Rawson, B.M., Nadler, T., Ulibarri, L. & Duckworth, J.W. 2020. Pygathrix nemaeus. The IUCN Red List of Threatened Species 2020: e.T39826A17941247. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T39826A17941247.en. Accessed on 04 May 2025.
3. Nguyễn Đình Duy, Trịnh Đình Hoàng, Nguyễn Vĩnh Thanh, Hà Thăng Long, 2023. Pygathrix nemaeus. Danh lục Đỏ Việt Nam. MM12
4. Nguyen, V. M. (2019). Conservation of the red-shanked douc langurs (Pygathrix nemaeus) in Bach Ma National Park: An update on distribution and population size. Journal of Forestry Science and Technology, 2019(1), 70–77. https://journal.vnuf.edu.vn/en/article/view/793/705
5. Nadler, T., Thanh, V. N., & Streicher, U. (2007). Conservation status of Vietnamese primates. Vietnamese Journal of Primatology, 1(1), 7-26.
6. Center for Technology and Nature Conservation. (2024, April 3). Launches comprehensive conservation project for Red-shanked Douc (Pygathrix nemaeus) in Hai Van Pass. https://eng.ctnc.org.vn/launches-comprehensive-conservation-project-for-red-shanked-douc-pygathrix-nemaeus-in-hai-van-pass/
7. Ulibarri, L., & Streicher, U. (2012). The “Son Tra douc langur research and conservation project” of Frankfurt Zoological Society. Vietnamese Journal of Primatology, 2(1), 37-46.
LÊ QUANG