Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) là một loài linh trưởng bản địa của các khu rừng ở Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị, mặc dù loài này cũng được ghi nhận xuất hiện ở khu vực phía Đông các tỉnh Khammounan  và Savannakhet (Lào) [1,2]. Dù có tên là “Hà Tĩnh”, loài này thực tế không phân bố tại tỉnh Hà Tĩnh. Chúng còn được gọi là voọc đen gáy trắng hoặc voọc sọc đầu. Trong tiếng địa phương của người Vân Kiều, loài này được gọi là “con cung”, có nghĩa là “con khỉ đen sống ở vách núi, đuôi dài” [3].

 

Tên gọi khác: Voọc gáy trắng, voọc Hà Tĩnh, voọc đen Hà Tĩnh, voọc sọc đầu (Việt Nam), con cung (người Bru/Vân Kiều).

 

 

ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI

Loài này có ngoại hình rất giống với voọc François (Trachypithecus francoisi), nhưng có thể phân biệt nhờ dải lông trắng đặc trưng kéo dài từ má, qua sau tai và xuống gáy. Lông của voọc Hà Tĩnh chủ yếu là màu đen bóng, hơi ánh nâu, bao phủ toàn bộ cơ thể và đuôi. Trên đỉnh đầu có một chỏm lông dựng đứng, là đặc điểm điển hình của chi Trachypithecus.

 

Con non mới sinh có bộ lông vàng sáng nổi bật, giúp chúng dễ dàng được các cá thể trưởng thành chú ý và chăm sóc – một hiện tượng gọi là nuôi con chung (alloparenting). Lông sẽ bắt đầu sẫm lại sau khoảng hai tháng và dần trở thành đen hoàn toàn [4].

 

Voọc Hà Tĩnh có tay và chân năm ngón, giúp chúng rất linh hoạt trong leo trèo. Chiều dài thân (không tính đuôi) khoảng 54–57 cm ở con cái và 56–59 cm ở con đực. Cân nặng trung bình khoảng 6–8 kg, và chiều dài đuôi từ 78–90 cm. Cả hai giới đều có lớp lông màu đen phủ toàn thân; tuy nhiên, con cái có lông màu sáng ở vùng bụng dưới, đây là dấu hiệu điển hình để phân biệt giới tính [5,6].

 

Voọc Hà Tĩnh (A) và Voọc François (B). Voọc Hà Tĩnh có dải lông màu trắng kéo dài ra sau tai và xuống gáy, đặc điểm này không có ở voọc François.

 

 

 

 

 

PHÂN BỐ ĐỊA LÝ VÀ MÔI TRƯỜNG SỐNG

 

Voọc Hà Tĩnh sinh sống trong các khu rừng đá vôi rậm rạp của dãy Trường Sơn, ở độ cao tối đa khoảng 1.500 mét so với mực nước biển. Đây là loài đặc hữu của miền Trung Việt Nam, chủ yếu cư trú trong các khu rừng trên núi đá vôi.

 

Chúng được ghi nhận xuất hiện tại các huyện Tuyên Hóa, Minh Hóa, Thạch Hóa, Bố Trạch, Lệ Thủy và Quảng Ninh (tỉnh Quảng Bình); và tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (tỉnh Quảng Trị) [1,2]. Ngoài ra, voọc Hà Tĩnh cũng từng được phát hiện tại núi Một và núi Con Rồng, thuộc vùng đá vôi ở huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị [3].

 

Hiện chưa có số liệu chính xác về quy mô quần thể. Tuy nhiên, quần thể lớn nhất được cho là phân bố tại Phong Nha – Kẻ Bàng, Quảng Bình, với các ước tính dao động từ 150 cá thể đến 2.143 cá thể vào năm 2013 [1,2].

 

 

CHẾ ĐỘ ĂN

 

Voọc Hà Tĩnh là loài ăn lá (folivores), nghĩa là chúng chủ yếu tiêu thụ lá cây, bên cạnh đó còn ăn trái cây và hoa. Cụ thể, khẩu phần ăn của chúng bao gồm 81% lá, 9% trái cây, 9% dây leo và 1% hoa [1].

 

TẬP TÍNH SINH HOẠT

 

Voọc Hà Tĩnh là loài hoạt động ban ngày và sống chủ yếu trên cây, dành phần lớn thời gian trong tán rừng. Chúng thường chọn các hang đá vôi nhỏ hoặc hốc đá làm nơi ngủ nghỉ.

 

Đây là loài có tính xã hội cao, thường sống theo nhóm từ 2 đến 15 cá thể, dù đôi khi có thể quan sát được các nhóm đông lên đến 30 cá thể. Một nhóm thường bao gồm một con đực trưởng thành, nhiều con cái và các con non [7].

 

Về giao tiếp, voọc Hà Tĩnh sử dụng âm thanh kết hợp với ngôn ngữ cơ thể và biểu cảm khuôn mặt. Khi gặp nguy hiểm, con đực trưởng thành sẽ phát ra tiếng kêu báo động để cảnh báo cả nhóm. Chúng cũng thường xuyên tham gia vào hành vi chải lông cho nhau (allogrooming) – một hình thức tương tác xã hội nhằm tăng cường mối liên kết trong nhóm [4].

 

SINH SẢN VÀ GIA ĐÌNH

 

Mùa sinh sản của voọc Hà Tĩnh diễn ra từ tháng 1 đến tháng 6. Thời gian mang thai kéo dài khoảng 200 ngày, và con cái thường sinh một con non duy nhất mỗi lần. Con cái trưởng thành sau 4 năm, trong khi con đực cần từ 4–5 năm để đạt độ tuổi sinh sản. Tuổi thọ trung bình của loài này từ 20–25 năm [2].

 

VAI TRÒ SINH THÁI

 

Voọc Hà Tĩnh đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái bằng cách phát tán hạt giống. Khi ăn trái cây, chúng vô tình phát tán các hạt chưa tiêu hóa ra môi trường, giúp thúc đẩy sự phát triển của thực vật.

 

TÌNH TRẠNG VÀ NỖ LỰC BẢO TỒN

 

Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp voọc Hà Tĩnh vào nhóm Nguy cấp (Endangered), chủ yếu do mất sinh cảnh bởi phá rừng, xây đường, khai thác gỗ trái phép và săn bắn. Loài này cũng được liệt kê trong Phụ lục I của CITES, và được công nhận là loài cực kỳ nguy cấp, cần được bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định số 64/2019/NĐ-CP và Nghị định số 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam.

 

Một số thành công trong công tác bảo tồn đã được ghi nhận. Ví dụ, luật quản lý súng nghiêm ngặt và việc tịch thu vũ khí đã giúp giảm đáng kể tình trạng bắn hạ voọc. Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp tại Vườn quốc gia Cúc Phương cũng đã xây dựng được chương trình nhân giống thành công [1,2]. Tuy nhiên, vẫn cần nhiều nỗ lực hơn nữa để triển khai giáo dục nâng cao nhận thức, thi hành pháp luật về động vật hoang dã hiệu quả, v.v.

 

SÁNG KIẾN BẢO TỒN VOỌC HÀ TĨNH CỦA HiVOOC

 

HiVOOC đã chính thức phát động sáng kiến đầy ý nghĩa mang tên “DU LỊCH HOANG DÃ VÌ BẢO TỒN” (WILDLIFE TOURISM FOR CONSERVATION – WTFC), phối hợp cùng cộng đồng bảo tồn voọc Hà Tĩnh tại vùng đệm Tuyên Hóa, Quảng Bình. Tại đây, mỗi du khách được kỳ vọng sẽ trồng ít nhất một cây xanh. Chúng tôi tin rằng sáng kiến này sẽ giúp bảo vệ sinh cảnh của loài voọc nguy cấp, đồng thời thúc đẩy một hình thức du lịch sinh thái bền vững và có trách nhiệm với môi trường. Du khách cũng góp phần tạo thu nhập cho người dân địa phương và truyền cảm hứng để cộng đồng cùng tham gia bảo vệ voọc.

 

• Thông tin liên hệ:

  • Email: Info@hivooc.com

  • Số điện thoại: (+84) 914 000 940

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Quyet, L.K., Coudrat, C.N.Z., Phiaphalath, P., Nadler, T. & Covert, H. 2021. Trachypithecus hatinhensis (amended version of 2020 assessment). The IUCN Red List of Threatened Species 2021: e.T40789A196139355. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T40789A196139355.en. Accessed on 26 April 2025.
2. Nguyễn Đình Duy, Trịnh Đình Hoàng, Nguyễn Vĩnh Thanh, Hà Thăng Long, 2023. Trachypithecus hatinhensis. Danh lục Đỏ Việt Nam. MM19
3. Hatinh Langur. Wikipedia.
4. Táo, H. (2023, December 18). Phát hiện đàn voọc Hà Tĩnh quý hiếm ở núi đá vôi phía đông Quảng Trị. Tuổi Trẻ Online. https://tuoitre.vn/phat-hien-dan-vooc-ha-tinh-quy-hiem-o-nui-da-voi-phia-dong-quang-tri-2023121814060282.htm
5. Nadler, T. (2010). Color variation in Hatinh langurs (Trachypithecus [laotum] hatinhensis). Vietnamese Journal of Primatology, 4, 13-18.
6. New England Primate Conservancy. (n.d.). Hatinh Langur, Trachypithecus hatinhensis. Retrieved April 26, 2025, from https://neprimateconservancy.org/hatinh-langur/
7. Endangered Primate Rescue Center. (n.d.). Hatinh Langur – Trachypithecus hatinhensis. Retrieved April 26, 2025, from https://www.eprc.asia/hatinh-langur/

 

LE QUANG